Η ορατή χειρ της πατάτας

by

Το ανέκδοτο λέει ότι όταν ο Καποδίστριας έφερε για πρώτη φορά στην Ελλάδα την ταπεινή πατάτα, οι φιλύποπτοι και κρυψίνοες ιθαγενείς απέκρουσαν ευσχήμως αυτό που τους προσφερόταν δωρεάν, για να το εκτιμήσουν μόνο όταν ο ελληνικώτερος τας φρένας των λοιπών Ελλήνων Κυβερνήτης εγκατέστησε έναν εικονικό σκοπό, για να φυλάττῃ δήθεν τον θησαυρό.

Θα μπορούσε κανείς πολλά να σχολιάσῃ στο συγκεκριμένο περιστατικό, όχι μόνο για το ήθος του Νεοέλληνα και την σχέση του προς την εξουσία, αλλά και για τα όρια του κηδεμονισμού, ειδικά ως προς τι νοείται ως γνωστικό ελάττωμα. Προτιμώ όμως αυτήν την στιγμή να αφορμηθώ από το συμβάν αυτό για να διερευνήσω λίγο τα όρια και τις προϋποθέσεις της κρατικής παρέμβασης στην οικονομία.

Αχανές το θέμα φυσικά και, ας μην κοροϊδευώμαστε, δεν είμαι εγώ που θα το λύσω, πολύ περισσότερο επειδή δεν είναι και τομέας ειδικότητάς μου. Θα διατυπώσω όμως μερικές απλές σκέψεις, που ίσως να φωτίσουν λίγο, και πρώτα στο δικό μου μυαλό, μερικές πτυχές του προβλήματος.

Κατ’ αρχάς, το πρωτείο είναι ατομικό. Το κράτος υπάρχει για τους πολίτες του και όχι αντιστρόφως, άρα σέβεται την ελευθερία τους και δρᾳ μόνο επικουρικά. Στην προκειμένη περίπτωση ο Καποδίστριας, προκειμένου να εισαγάγῃ την πατάτα, χρησιμοποίησε κρατικούς πόρους, πόρους δηλαδή σε τελευταία ανάλυση των πολιτών: κατέβαλε το τίμημα της πατάτας, πλήρωσε τον μισθό του πρώτου καταγεγραμμένου, αλλά ασφαλώς όχι και τελευταίου αργόσχολου δημοσίου υπαλλήλου, του σκοπού, αφιέρωσε τέλος χρόνο από την δική του δραστηριότητα στην προώθηση αυτού του ζητήματος. Η ερώτηση είναι εάν δικαιούτο από μια φιλελεύθερη νομικοπολιτική σκοπιά να πράξῃ όπως έπραξε.

Θα μπορούσε κάποιος να πῃ ότι ο Καποδίστριας κακοδιαχειρίστηκε τους πόρους των πολιτών, διαφημίζοντας ένα προϊόν που ούτε το ζήτησαν ούτε το επιθυμούσαν, και ότι οι ίδιοι πόροι σε κάποια άλλη επένδυση ασφαλώς θα είχαν αποφέρει περισσότερα στον ελληνικό λαό. Ότι στο κάτω κάτω της γραφής η ελεύθερη αγορά αργά ή γρήγορα θα εισήγε και την πατάτα, μαζί με τα ημίψηλα καπέλα και τους στενούς κορσέδες.

Ίσως όμως σε αυτό το συνεπειοκρατικό επιχείρημα να βρίσκεται το κλειδί της υπόθεσης, και μάλιστα σε αυτό το περίφημο «αργά ή γρήγορα», «μακροπρόθεσμα» κ.λπ. Εντάξει, καταλάβατε πού το πάω. Μακροπρόθεσμα θα είμαστε όλοι νεκροί, και, το κυριώτερο, δεν θα έχουμε προλάβει να φάμε πατάτες.

Ας προσπαθήσω λοιπόν να διατυπώσω μία αρχή:

Το κράτος δικαιούται να επεμβαίνῃ στην οικονομική ζωή, για να επισπεύδῃ επιθυμητές ή να επιβραδύνῃ ανεπιθύμητες καταστάσεις.

Μερικές επεξηγηματικές σκέψεις: Το τι είναι επιθυμητό και τι ανεπιθύμητο κρίνεται βάσει της έννομης τάξης, κυρίως της συνταγματικής και μάλιστα ενόψει των ατομικών δικαιωμάτων. Για παράδειγμα, αν στην θέση Α παρέχεται λιγώτερη προστασία στο έννομο αγαθό της ζωής απ’ ότι στην θέση Β, το κράτος δικαιούται (μέχρις ενός σημείου υποχρεούται κιόλας) να παρεμβή για να ευνοήσῃ την μετάβαση, και μάλιστα ακόμα και αν φαίνεται εύλογο ότι και εν πλήρει οικονομικῄ ελευθερίᾳ θα ολοκληρωθῄ κάποια στιγμή («μακροπρόθεσμα») η μετάβαση. Υπό αυτήν την έννοια η κρατική παρέμβαση παίρνει τον χαρακτήρα έμμεσης προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων, έστω και ενδεχομένως εις βάρος κάποιας προσβολής της γενικής οικονομικής ελευθερίας. Από την άλλη μεριά, πρέπει να έχουμε συνείδηση την εν μέρει ιστορικότητας της αξίας των δικαιωμάτων: άλλο πράγμα να εισάγῃ πατάτες ο Καποδίστριας για να τραφῄ ένας πληθυσμός στα πρόθυρα της λιμοκτονίας και άλλο να εισάγῃ παπάγιες ο Καραμανλής.

Από το κράτος στρατηγείο και το κράτος ρυθμιστή στο κράτος περιωρισμένο καταλύτη; Τέλος πάντων, δεν ξέρω. Απλώς κάθε φορά που γυρνάω αργά σπίτι από την δουλειά και το μόνο που υπάρχει για να φάω είναι πατάτες μπλουμ, δεν μπορώ παρά να σκεφτώ την ορατή εκείνη χείρα του Καποδίστρια…

Advertisements

Ετικέτες:

2 Σχόλια to “Η ορατή χειρ της πατάτας”

  1. Χάρης Says:

    Θανάση, χαίρομαι που αρχίζεις να σκέφτεσαι ότι μπορεί να υπάρχουν κι άλλοι επαρκείς δικαιολογητικοί λόγοι για την κρατική δράση πέρα από την προστασία ή την αύξηση της ελευθερίας. Είναι όμως ασαφές ποια είναι η σχέση της αρχής της ‘επίσπευσης επιθυμητών και της επιβράδυνσης ανεπιθύμητων καταστάσεων’ – την οποία προφανώς την εννοείς αρκετά ευρέως ώστε να καλύπτει και την (τεκμαιρόμενη; ή βεβαιωμένη;) επιθυμία για πατάτες – με τη ‘συνταγματική έννομη τάξη’ και μάλιστα τα ‘ατομικά δικαιώματα’. Εκεί που πήγες (σωστά κατά τη γνώμη μου) να αποσυνδέσεις την έννοια του φιλελεύθερου κράτους από την ιδέα ότι το κράτος υπάρχει μόνο για την ελευθερία, φαίνεται σαν να θες πάλι εκεί να γυρίσεις.

    Για να μην παρεξηγηθώ, ας τονίσω πως δεν πιστεύω ότι ένα κράτος μπορεί να είναι φιλελεύθερο ή δικαιολογημένο αν βαδίζει με βάση την αρχή «Το κράτος δικαιούται να επεμβαίνει στην οικονομική ζωή, για να επισπεύδει επιθυμητές ή να επιβραδύνει ανεπιθύμητες καταστάσεις». Η αρχή αυτή ανοίγει την πόρτα για ηθικοπλαστικές πολιτικές κάθε είδους, αν μη τι άλλο. Το επιχείρημά μου είναι απλώς ότι φιλελευθερισμός μπορεί να μη σημαίνει απόπειρα προάσπισης της ελευθερίας κατ’ αποκλεισμό όλων των άλλων αξιών.

    [Αφήνω κατά μέρος το περαιτέρω – δυσκολότερο αλλά μικρότερης σημασίας – πρόβλημα ως προς το αν η αρχή αυτή επαρκεί για να δικαιολογήσει ακόμη και την εισαγωγή της πατάτας στην Ελλάδα του Καποδίστρια.

    Και για να μην παρεξηγηθώ ούτε εδώ, ας τονίσω πως προσωπικά μου αρέσουν οι πατάτες και, απ’ όσο μπορώ να υποθέσω, ούτε οι τότε πρόγονοί μου είχαν τίποτα να χάσουν από τη σοφή κίνηση του Κυβερνήτη. Το ζήτημα είναι αν αυτό ίσχυε και για όλους τους συγχρόνους τους.]

  2. Αθ. Αναγνωστoπουλος Says:

    Χάρη, ευχαριστώ για το πατ-πατ στην πλάτη, δεν είναι ότι δεν είχα προβληματιστεί πάνω σε αυτό το θέμα και παλαιότερα, απλώς δεν είμαι οικονομολόγος και προσπαθώ να αποφεύγω τα θέματα που δεν τα γνωρίζω. Ας πούμε απλώς ότι ένας ποινικολόγος κατ’ανάγκην τείνει να αποδίδη έμφαση στην ελευθερία. 🙂

    Το κριτήριό μου δεν είναι σπουδαίο, δεν νομίζω ότι συνιστά ούτε επαρκή ούτε αναγκαία συνθήκη, απλώς ίσως μπορεί να καλύψη κάποιες περιπτώσεις τουλάχιστον. Κίνδυνος ηθικοπλαστικής εκμετάλλευσης δεν νομίζω ότι υπάρχει όμως, επειδή τα κριτήρια του επιθυμητού και του ανεπιθύμητου αντλούνται από την συνταγματική έννομη τάξη. Από κει και πέρα με χαρά να ακούσω τι θα είχαν να προτείνουν οι ειδικώτεροι εμού.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: